Jan Deinum gaf de melding door aan Jan de Jong uit Joure en noteerde de kleine uil als steenuil (Athene noctua). Er komen in het noorden immers geen kleinere uilen voor! Een jaar later, na een oproep voor Omrop Fryslân om waargenomen steenuilen door te geven, werd ik gebeld met de mededeling dat er in Sumarreheide een steenuil was gesignaleerd in 2002.
In febuari 2004 had Jan Deinum bij een computercursus enige digitale foto's van de videofilm meegenomen voor bewerking. De cursusleider, Dries de Vries uit Sumar, vrijwilliger van de Werkgroep Kerkuilen Friesland, stuurde mij per e-mail een foto. Ik was verrast: het was geen steenuil, maar een dwerguil, Glaucidium passerinum!
De dwerguil is de kleinste Europese uil en is ongeveer zo groot als een spreeuw en met een gewicht van 55-85 gram. Hij heeft een ronde, enigszins afgeplatte kop met een zwak ontwikkelde gezichtssluier. De korte, dunne wenkbrauwstrepen en de kleine gele, dicht bij elkaar staande ogen geven de uil een "streng uiterlijk". Het verenkleed is van boven donkerbruin met kleine witte vlekken en van onderen wit met smalle bruine lengtestrepen. De staart steekt buiten de vleugelpunten uit en heeft vijf witte dwarsbanden. Het wippen met de staart is een typisch kenmerk.
De dwerguil komt voornamelijk voor in het hoge, maar niet te dichte, boreale sparrenbos, dat zich als een brede gordel dwars door Europa en Azië uitstrekt van Scandinavië tot Japan.
In Midden-Europa komt hij vooral voor in oudere naald- en gemengde bossen van het hoog- en middelgebergte: zo zijn ze waargenomen in de Alpen, de Jura, in de Vogezen, in het Zwarte Woud, het Beierse Woud, het Fichtel gebergte, het Bohemer Woud, Ertsgebergte, Thüringer Woud en de Harz. De laatste jaren vindt uitbreiding plaats in de uitgestrekte naaldbossen in het noorden van Duitsland, o.a. de Lüneburger Heide.
De dwerguil van Sumarreheide is de eerste zekere waarneming voor Nederland. De waarneming roept enkele vragen op. Is deze vondst een teken dat de dwerguil zich uitbreidt in Midden-Europa? Of gaat het om een verdwaald exemplaar? Waar komt de uil vandaan? Het gaat waarschijnlijk om een jong mannetje. Volwassen mannetjes zijn over het algemeen plaatstrouw. Misschien is een jonge dwerguil uit het westelijk deel van Duitsland naar Fryslân gevlogen. Niet ver van de Nederlandse grens in Nordrhein-Westfalen en Niedersachsen zijn broedgebieden van de dwerguil en juist in deze gebieden zijn de laatste jaren nieuwe territoria ontdekt.
Een andere mogelijkheid is dat de dwerguil van Scandinavië naar Fryslân is gevlogen. Na een jaar met extreem goede broedresultaten kan er een invasieachtige trek op gang komen, die zich over meerdere honderden kilometers zuidwaarts kan uitstrekken.
Sumarreheide bestaat uit een kleinschalig landschap met boomwallen en kleine bosjes en onderscheidt zich heel duidelijk van het typische biotoop van de dwerguil. Het gebied is laag gelegen, en in de naaste omgeving bevinden zich geen grote bossen.
Ook al is de waarneming van de dwerguil eenmalig, het geeft ons nieuwe, interessante informatie. Want deze soort is op grond van de verborgen levenswijze moeilijk op te sporen. Door zijn groot aanpassingsvermogen kunnen er in de toekomst in de grotere bosgebieden nog wel eens meer dwerguilen opduiken. Johan de Jong
